Bugün 10 Ekim Dünya Ruh Sağlığı Günü. Bu yılın teması, ruhsal güçlük yaşayan insanların deneyimlerinin hizmetleri ve politikaları şekillendirmesini istiyor. Türkiye’deki açıklamalar ve etkinlikler damgalamayla mücadeleyi gündeme taşırken, uluslararası çağrılar erişilebilir hizmetlere, toplum temelli bakıma ve çocukların seslerinin duyulmasına odaklanıyor. [1–5]

1992’den beri, her yıl, 10 Ekim, dünya genelinde zihinsel sağlık sorunlarına yönelik farkındalık ve anlayışı artırmak için amacıyla kutlanmaktadır.

10 Ekim Dünya Ruh Sağlığı Günü: Gerçek Seslerden Gerçek Değişime

Bu yılın teması: Yaşanmış deneyimler duyulsun

Dünya Ruh Sağlığı Günü’nün 2026 yılı teması, “Yaşanmış Deneyimler Duyulsun: Gerçek Sesler, Gerçek Değişim” olarak belirlendi. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), ruh sağlığı hizmetlerinden yararlanan kişilerin deneyimlerini, hizmetlerin geliştirilmesinde gerekli bir uzmanlık biçimi olarak değerlendiriyor.

Bu yaklaşım, insanların hikâyelerini anlatmasının ötesine geçiyor. Hizmetlerin nasıl tasarlanacağına, uygulanacağına ve değerlendirileceğine ilişkin kararlarda da söz sahibi olmalarını amaçlıyor. Tedaviye ulaşırken karşılaşılan engeller, bakım sürecinde hissedilen dışlanma veya iyileşmeyi destekleyen koşullar, hizmeti kullananların katılımıyla daha görünür hale gelebiliyor. [1] who.int

DSÖ’nün Ruh Sağlığı Atlası 2024 araştırmasına yanıt veren ülkelerin yüzde 45’i, hizmetlerin planlanması, sunulması veya izlenmesinde yaşanmış deneyimi olan kişiler ve aile ya da bakım veren savunuculuk gruplarıyla sürekli iş birliği yürüttüğünü bildirdi. Bu oran, katılımın henüz yaygın bir standart olmadığını gösteriyor. [1] who.int

“Yaşanmış deneyim uzmanlığı” ne demek?

Bu kavram, İngilizcede “lived experience expertise” ya da kısaca “PWLE” (people with lived experience) olarak geçiyor; Türkçede henüz yerleşik bir karşılığı yok, “yaşanmış deneyim uzmanlığı” açıklayıcı bir çeviri. Fikir şu: bir ruhsal sorunu bizzat yaşamış ya da bir yakınına bakım vermiş kişilerin edindiği bilgi, klinik eğitimden gelen bilgiden farklı ama ona tamamlayıcı bir uzmanlık biçimi sayılıyor. WHO’nun 2024 Ruh Sağlığı Atlası anketine göre, ülkelerin yalnızca yüzde 45'i, hizmet planlama ya da izleme süreçlerinde bu kişilerle ve yakınlarıyla sürekli bir iş birliği yürüttüğünü bildiriyor; ülkelerin yüzde 9'u kurum temelli bakımdan toplum temelli modele tam olarak geçmiş, yaklaşık yarısı bu geçişin henüz erken aşamasında. Aynı ankete göre psikiyatri hastanesine yatışların yaklaşık yarısı hâlâ istem dışı gerçekleşiyor.

Türkiye’de önyargılarla mücadele ve deneyimlerden öğrenme çağrısı

Türkiye’de gün dolayısıyla yayımlanan açıklamalarda, ruhsal sorunların kişisel zayıflık olarak görülmemesi ve destek aramanın önündeki önyargıların azaltılması öne çıkıyor.

Sivas360’ın 9 Ekim tarihli haberinde, Sivas Devlet Hastanesi’nin bilgilendirmesi aktarıldı. Açıklamada, ruhsal rahatsızlıkların irade eksikliği olarak değerlendirilmemesi; biyolojik, genetik ve çevresel etkenlerin dikkate alınması gerektiği belirtildi. Afyonkarahisar İl Sağlık Müdürlüğü’nün çağrısını aktaran Afyon Haber ise erken destek, damgalamayla mücadele ve hizmetlere erişim başlıklarını gündeme taşıdı. [3, 4] Sivas Haber sivas360 Gazetesi

Bu yılın temasını somutlaştıran etkinliklerden biri de İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde düzenlenecek. 12 Ekim Pazartesi günü gerçekleştirilecek “Gerçek Sesler, Gerçek Değişim: Ruh Sağlığında Yaşanmış Deneyimden Öğrenmek” panelinde, ruhsal hastalık deneyimi yaşayan kişiler ve yakınları kendi anlatılarıyla yer alacak.

Programda psikiyatri, psikoloji, hemşirelik, sosyal hizmet ve birinci basamak sağlık hizmetlerinin yanı sıra hasta hakları ve hukuki güvenceler de ele alınacak. Böylece toplum temelli izlem, hem hizmet sunanların hem de hizmetten yararlananların bakış açısından tartışılacak. [5] İstanbul Bilgi Üniversitesi

DSÖ’den yeni rehber: Toplum içinde yaşamı desteklemek

Günün uluslararası gündemindeki somut gelişmelerden biri, DSÖ’nün 9 Ekim 2026’da yayımladığı toplum temelli ruh sağlığı ve sosyal bakıma geçiş rehberi oldu.

Rehber, psikiyatri hastanelerinde uzun süre kalan yetişkinlerin toplum içinde yaşamlarını sürdürebilmesi için hastane yöneticilerine ve karar vericilere yol gösteriyor. Bu dönüşüm; toplumda kapsamlı hizmetler kurulmasını, barınma desteğini, bakımın sürekliliğini ve politika, mevzuat ile finansmanın birlikte düzenlenmesini gerektiriyor.

Öneriler; planlama, hazırlık ve hizmet sunma aşamalarında yapılandırılıyor. Hastaneye yatışların ve yatış sürelerinin azaltılması, hastane içindeki bakımın dönüştürülmesi ve destekli taburculuk süreçlerinin güçlendirilmesi, rehberin temel çalışma alanlarını oluşturuyor. [2] who.int

Yurt dışında çocuklar ve hizmetlere erişim öne çıkıyor

İspanya’da Cadena SER’in 9 Ekim tarihli haberinde, ruhsal hastalık deneyimi yaşayan kişiler ve ailelerini temsil eden AFEMEN’in daha fazla profesyonel kaynak talebi aktarıldı. Dernek Başkanı Patricia Bernal, özellikle çocuk ve ergenlerin ruh sağlığına ilişkin kaygıları ve kamu hizmetlerindeki personel ihtiyacını gündeme getirdi. [6] Cadena SER

UNICEF USA’nın Dünya Ruh Sağlığı Günü açıklaması da çocukların ve gençlerin görüşlerinin hizmetlere yön vermesi gerektiğini vurguluyor. Kuruluş, ruh sağlığı desteğinin sağlık hizmetleri, okullar ve toplum içindeki diğer sistemlerle bütünleştirilmesini savunuyor.

Açıklamada, yoksulluk, şiddete maruz kalma ve zor yaşam koşullarının çocukların ruhsal iyilik halini etkileyebileceğine; damgalanma ve erişilebilir hizmet eksikliğinin ise ailelerin destek almasını zorlaştırabileceğine dikkat çekiliyor. [7] UNICEF USA

Türkiye’deki ve uluslararası açıklamaların ortak noktası, farkındalığın hizmetlerde karşılık bulması talebi. İnsanların deneyimlerini dinlemek, ihtiyaçlarına uygun desteği birlikte kurmanın başlangıcı olarak görülüyor.